Konferencja „Patriotki, filantropki, organizatorki życia publicznego – kobiety na ziemi wschowskiej”

W sali zasiadły m.in. członkowie Rady Muzeum z jej przewodniczącą Barbarą Ratajewską. W trakcie pierwszego referatu głos zabrała przewodnicząca Rady Miejskiej Hanna Knaflewska-Walkowiak i zapowiedziała starania o tablice pamiątkowe na domach, w których mieszkały Anna Lasocińska i Bronisława Formanowicz Tormanowiczowa, bohaterki wystąpienia Ratajewskiej. – Myślę, że warto o to walczyć – mówiła.

Rozmowy z burmistrzem Konradem Antkowiakiem dopiero się zaczną, a dyrektora i Barbarę Ratajewską przewodnicząca poprosiła o przygotowanie tekstu napisów. – Z przyjemnością. I rzeczywiście warto upamiętnić, gdzie one mieszkały – odpowiedziała Ratajewska i dorzuciła własny pomysł: tablicę członków Towarzystwa Tomasza Zana w I LO we Wschowie, które sama skończyła.

Wschowa, w której po polsku mówiło niewielu

Barbara Ratajewska, przez lata związana z Archiwum Państwowym w Lesznie, zaczęła od danych. W 1910 roku w powiecie wschowskim mieszkało 28 914 osób i 68 procent z nich deklarowało niemiecki jako język ojczysty. Po polsku mówiło 8902. W samym mieście na 7538 mieszkańców polski wskazało 713. Mówiła, że w takim otoczeniu także kobiety „miały odwagę marzyć i działać na rzecz wolnej Polski”.

Bronisława Formanowicz, wdowa po nauczycielu, po 1902 roku mieszkała we Wschowie przy dzisiejszej ulicy Lipowej 8. Prowadziła stancję dla polskich seminarzystów i gimnazjalistów. W jej domu odbywały się posiedzenia zakonspirowanego Towarzystwa Tomasza Zana, a starsi uczyli młodszych polskiej historii i literatury. Przez krótki czas mieszkał tam Stanisław Helsztyński, późniejszy uczony i pisarz, który wspominał ten dom w książce „Dobranoc miły książę”. W pierwszej wojnie światowej Formanowicz straciła dwóch synów, Mariana i Stefana. Zmarła w 1930 roku w Gnieźnie.

Anna Lasocińska pracowała w firmie kupca Jana Metelskiego, który wraz ze Stanisławem Voelkel'em organizował we Wschowie polski ruch niepodległościowy. Prowadziła spisy Polaków gotowych do walki w powstaniu, zbierała biżuterię i pieniądze na cele narodowe, które chowała w puszkach po cukierkach, i przygotowywała torebki po 40 nabojów dla powstańców. 7 stycznia 1919 roku Niemcy zaczęli aresztować Polaków. Poranek, gdy żołnierze Grenzschutzu weszli do mieszkania Lasocińskich, opisał jej siostrzeniec Aleksander Ziemkowski. Zanim otwarto drzwi, Anna wrzuciła puszki pod pierzynę leżącej w łóżku, 72-letniej wówczas matki. – Żołnierze szukali wszędzie, ale nie ośmielili się zajrzeć babci pod pierzynę – pisał Ziemkowski. Annę i tak aresztowano.

Wywieziono ją do Głogowa, potem do Zgorzelca, gdzie aresztowani przez trzy tygodnie siedzieli w dawnym obozie jenieckim, a wreszcie do obozu internowanych w Zielonej Dolince pod Żaganiem. Postawiono jej zarzut zdrady stanu. Uwięziony razem z nią Metelski zapamiętał ją tak: „Panna Lasocińska to była wybitna polska patriotka. Znosiła z dumą upokorzenia. Nigdy nie wyszła z jej ust skarga”. Po uwolnieniu, najprawdopodobniej w sierpniu 1919 roku, Lasocińska przeniosła się do Leszna, bo Wschowa została w Niemczech. Wyszła tam za Feliksa Całkę, właściciela fabryki szpilek, i zmarła rok po nim. Jej siostrę Marię Ziemkowską, pracownicę poczty, aresztowano razem z nią, ale wypuszczono z powodu choroby i małych dzieci.

Panie domów, majątków i salonów

Kilka referatów dotyczyło kobiet, które żyły obok wielkich nazwisk i same prowadziły domy, majątki i salony.

Maria Jadwiga z Sapiehów Żółtowska, siostra kardynała Adama Stefana Sapiehy, miała z ziemią wschowską związek krótki. Jej mąż Stanisław, prezes Wielkopolskiego Towarzystwa Gospodarczego, kupił w 1908 roku Stare Strącze od spadkobierców księżnej Dino z Żagania, a po pierwszej wojnie majątek sprzedała już Maria, jak wielu Polaków, którym ziemia została po niemieckiej stronie granicy. Po owdowieniu przekazała Niechanowo synowi Leonowi i prowadziła w Poznaniu salon przy ulicy Mickiewicza 30, w którym bywali Roman Dmowski, August Cieszkowski i Leon Wyczółkowski. Jej praprawnuk Maciej Radziwiłł przyjechał z Warszawy, pierwszy raz był we Wschowie i pokazał prywatne fotografie i pamiątki rodzinne. Pokazał m.in. księgę gości z Niechanowa z lat 1890–1939. Po ostatnim wpisie, z lipca 1939 roku, została w niej bibuła do osuszania atramentu, jak mówił, symbol końca tamtego świata. – Jeśli chodzi o Ziemię Wschowską, to raczej epizodycznie – przyznał. Dyrektor przypomniał, że we wschowskim klasztorze franciszkanów, pod kaplicą Świętego Krzyża, spoczywa inna Sapieżanka, Marianna, starościna wschowska, która ostatnie lata życia spędziła we Wschowie.

Estera z Wierusz-Kowalskich, druga żona Józefa Wybickiego, autora słów polskiego hymnu, urodziła się w Łysinach koło Wschowy. Jej ojciec Tomasz był podsędkiem wschowskim. Zbigniew Cybula opowiadał, że po ślubie w 1780 roku państwo Wybiccy zamieszkali w Manieczkach, a Estera prowadziła dom i folwark, gdy mąż walczył i działał publicznie. Po klęsce powstania kościuszkowskiego Prusacy skazali Wybickiego na śmierć i skonfiskowali majątek, a Estera została z trojgiem dzieci bez środków do życia. Zmarła w Manieczkach w 1824 roku. Nie zachował się jej portret ani opis wyglądu. Prelegent opowiedział też, jak zaginął autograf hymnu przechowywany przez potomków Wybickich: w 1945 roku trafił do skarbca w Berlinie, skąd wywieziono go do Związku Radzieckiego, i do dziś go nie odnaleziono. W tym roku Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu poinformowała o odnalezieniu prawdopodobnie pierwszego zachowanego w całości zapisu nutowego Mazurka Dąbrowskiego z 1821 roku. Cybula zwrócił uwagę, że w przyszłym roku minie sto lat od uznania pieśni za hymn.

Barbara z Chłapowskich Dąbrowska z ziemią wschowską wiązała się podwójnie. Jej ojciec Ksawery Chłapowski był posłem ziemi wschowskiej na Sejm Czteroletni, a 1 maja 1810 roku sama Barbara stała, obok męża Jana Henryka Dąbrowskiego i Józefa Wybickiego, na czele delegacji, która we Wschowie witała króla saskiego Fryderyka Augusta. Anna Szklarska-Meller opowiedziała, że wychowana w Koszanowie generałowa znała łacinę, francuski i niemiecki, umiała powozić zaprzęgiem i przez lata konsekwentnie unikała małżeństwa. W 1812 roku jechała do męża na Białoruś, uciekała przed Kozakami, a potem odnalazła go rannego i wywiozła do Wilna. Po śmierci generała w 1818 roku odrzuciła rentę oferowaną przez cara. Po wybuchu powstania listopadowego, już w Dreźnie, organizowała z córką bale na rzecz powstania i przygotowywała żywność i bandaże, które przemycano do Królestwa. Na pytanie, czy „Basia” z hymnu to ona, prelegentka odpowiedziała, że są dwie wersje i że sama bardziej skłania się ku tej, według której Wybickiemu po prostu pasowało do rymu. W miejscu rodzinnego dworu w Koszanowie stoi dziś park z obeliskiem poświęconym Barbarze i ławeczką niepodległościową.

Fundatorki: kościoły w Lginiu i Łysinach

Dyrektor muzeum Przemysław Wojciech mówił o tym, co po fundatorkach zostało w krajobrazie gminy. Nimfa Kęszycka z Modlibowskich, pani na Lginiu i Łysinach, wyszła za Kaliksta Kęszyckiego, oficera epoki napoleońskiej i członka gwardii honorowej cesarza. Z jej fundacji w latach 1857–1860 stanął neogotycki kościół w Lginiu, konsekrowany 17 czerwca 1860 roku przez arcybiskupa Leona Przyłuskiego. Zachowało się niemal całe ówczesne wyposażenie: organy, ołtarze, żyrandole, loża donatorska i, jak podkreślał Wojciech, unikatowy w skali Polski iluzjonistyczny Grób Pański z 1861 roku. Na obrazie w ołtarzu głównym Matka Boska ma biało-czerwoną, a nie biało-błękitną szatę. – To jest swoisty manifest właśnie patriotyzmu, barwy narodowe – mówił dyrektor. Nimfa i Kalikst spoczywają w krypcie pod ołtarzem głównym razem z dwójką dzieci, które zmarły przedwcześnie. Płytę z datami, najprawdopodobniej brązową, skradziono jakieś 15 lat temu, a figurki z portalu zastąpiły repliki Mirosława Pateckiego, twórcy pomnika Chrystusa w Świebodzinie.

Drugi kościół Nimfy, Matki Boskiej Bolesnej w Łysinach, poświęcono w 1867 roku, trzy lata przed jej śmiercią. Kęszyccy mieszkali w Lginiu w pałacu z połowy XIX wieku. Po wojnie należał do fabryki nici w Nowej Soli, która urządziła w nim ośrodek wypoczynkowy. Dziś pałac jest w opłakanym stanie, ale zachował się oryginalny układ parteru, stolarka i schody, a w narożnej wieży fontanna w sztucznej grocie.

Fundatorką była też Izabela Kwilecka. Według Tomasza Jankowskiego Bawarka, pierwsza dama bawarskiej królowej, wyszła w 1830 roku w Siedlnicy za Hektora Kwileckiego, a w tym samym czasie Hektor, jak opowiadał prelegent, pomógł uciec z twierdzy w Głogowie generałowi Janowi Nepomucenowi Umińskiemu, późniejszemu dyktatorowi powstania listopadowego. Izabela była według niego bardziej Polką niż ówczesne Polki, trzymała do chrztu dzieci dworskiej służby i ufundowała pierwszy murowany kościół w Licheniu. – Dzięki tylko Izabeli jest Licheniem – mówił. Zmarła w Siedlnicy.

Wykład o księżnej Dorocie z Broniszów Jabłonowskiej uczestnicy obejrzeli w nagraniu, które przesłał dr Emilian Prałat. Nie mógł przyjechać z Krakowa. Dyrektor dodał po filmie, że fundacji księżnej i jej męża Stanisława zawdzięcza się najprawdopodobniej kościół parafialny w Śmieszkowie. Powstał, gdy księżna dzierżawiła dobra wiewskie.

Siostra Iwona, która nie podpisała folkslisty

O jednej z najlepiej znanych bohaterek konferencji, siostrze Marii Iwonie Król, opowiadała Jolanta Pawłowska, członkini Rady Muzeum. Elżbietanka urodziła się w 1908 roku w Mrozach koło Kartuz jako najstarsza z dwanaściorga dzieci, miała pielęgniarski dyplom i w 1939 roku trafiła do Wschowy, do domu sióstr elżbietanek, które prowadziły sierociniec i przedszkole. Odmówiła podpisania folkslisty. Za nieposłuszeństwo dostała naganę od niemieckiego księdza kuratora z Wrocławia, a komendantura skierowała ją do pracy w szpitalu wojskowym. Za jej pozostawieniem w mieście wstawili się wschowianie i pewien esesman, któremu wyleczyła wnuczkę. Do księdza kuratora napisała, że gotowa jest jechać choćby do Afryki, ale tylko jako Polka. Odpowiedzi nigdy nie dostała.

W czasie wojny po kryjomu nosiła żywność i leki robotnikom przymusowym zamkniętym w obozach za drutem. W styczniu 1945 roku, gdy Wschowę opuszczali mieszkańcy, ówczesny proboszcz Josef Kliche zostawił jej klucze do kościoła parafialnego. Niemcy zaminowali świątynię, a siostra Iwona wyniosła z niej bombę zegarową, która po kilkunastu godzinach wybuchła na pobliskich Plantach. Po wejściu Armii Czerwonej 1 lutego chodziła pieszo, często sama, do opuszczonych wsi, żeby ratować ze splądrowanych kościołów naczynia liturgiczne i hostie. W wioskach stacjonowali radzieccy żołnierze, a koniec wojny nie oznaczał pokoju. Zatrzymywana przez pijanych żołnierzy, powoływała się na majora Miszyna, którego wtedy jeszcze nie znała. Miała tylko przepustkę z jego nazwiskiem. Później major ciężko zachorował i został jej pacjentem.

Po wojnie była zakrystianką i dalej leczyła ludzi do swojej śmierci 8 sierpnia 1990 roku. – W mieście przyjęło się powiedzenie, że jak ci lekarz nie pomoże, idź do siostry Iwony – mówiła Pawłowska. Siostra spisała swoje wspomnienia z wojny w 12-stronicowym pamiętniku „Garść wspomnień z czasów II wojny światowej”, na polecenie przełożonej, z zastrzeżeniem, że wolno go otworzyć dopiero po jej śmierci. W 2014 roku Rada Miejska nadała jej tytuł „Zasłużona dla gminy Wschowa”, a w 2023 roku rozpoczął się proces beatyfikacyjny. – Życie siostry Iwony to potężna dawka nadziei – zakończyła Pawłowska.